Jan Bułhak

Jan Bułhak urodził się w roku 1876 w Ostaszynie koło Nowogródka, na Litwie. W roku 1897 ukończył gimnazjum klasyczne w Wilnie. Studiował literaturę i historię na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, po dwóch latach z powodów rodzinnych, nie kończąc studiów powrócił do majątku rodzinnego w Peresiece koło Mińska. W roku 1905 wykonał swoje pierwsze zdjęcia, wkrótce też założył własną profesjonalną ciemnię fotograficzną w domu. W roku 1908 po raz pierwszy wziął udział w konkursie fotograficznym ogłoszonym przez „Życie ilustrowane” (dodatek tygodnika „Kurier Litewski”), jego fotografie zdobyły największe uznanie jury i zostały opublikowane w kolejnych numerach tygodnika. W tym samym roku artysta zetknął się z katalogiem Międzynarodowej Wystawy w Dreźnie, która prezentowała fotografie europejskich twórców. Stanowiło to przełomowe wydarzenie dla jego twórczości i wpłynęło bezpośrednio na zainteresowanie fotografią piktoralną. Od roku 1909 artysta nawiązał kontakt listowny z głównymi przedstawicielami piktoralizmu, zrzeszonymi w Foto-Klubie w Paryżu, m.in. z Konstantym Puyo, jak również z Robertem de Sizeranne i Leonardem Missone. Już w roku 1910 fotografie Bułhaka były prezentowane na Wystawie Światowej w Brukseli. W tym samym roku w Berlinie „Photographishe Mitteilungen” opublikował fotografie artysty wraz z przychylnymi recenzjami. W roku 1912 artysta doskonalił warsztat fotograficzny u portrecisty Hugona Erfurtha, odwiedzając ośrodki artystyczne Niemiec m.in. Drezno, Monachium. Duży wpływ na poglądy Bułhaka dotyczące „malarskości” fotografii oraz na sposób postrzegania architektury miasta, wywarł wileński malarz Ferdynand Ruszczyc, którego artysta poznał w roku 1910. To właśnie on namówił Bułhaka, aby przeniósł się do Wilna i w roku 1912 wspólnie otworzyli pracownię fotografii artystycznej przy ul. Portowej 4. Bułhak na zamówienie Zarządu Miasta Wilna podjął się inwentaryzacji zabytków i przygotował obszerną dokumentację najciekawszych obiektów architektonicznych miasta. W latach 1912–1916 wykonał ponad 800 zdjęć architektury, detali wyposażenia kościołów, zaułków i malowniczych panoram Wilna. Każde zdjęcie posiadało papierową naklejkę lub stempel atramentowy z podpisem ujęcia. Podczas pierwszej wojny światowej Bułhak zajmował stanowisko miejskiego fotografa, dzięki czemu mógł wykonać kilkaset zdjęć Wilna, głównie kościołów i ich wnętrz. Było to możliwe dzięki współpracy z Manfredem Buhlmannanem niemieckim historykiem sztuki i architektem, wyznaczonym przez Niemców do Zarządu Miasta na stanowisko konserwatora. Powstałe fotografie i karty pocztowe w burzliwych latach 1915–1920 zostały opublikowane przez Niemców jako serie kart pocztowych z widokami Wilna oraz ilustracje przewodników po mieście.

W roku 1919 Jan Bułhak objął stanowisko kierownika Zakładu Fotografii Artystycznej Uniwersytetu Stefana Batorego na Wydziale Sztuk Pięknych, w tym samym czasie przeniósł swoją pracownię na ul. Jagiellońską 8. W wyniku wojny polsko-bolszewickiej Bułhak wraz z pracownikami Uniwersytetu w lipcu roku 1920 został przeniesiony do Warszawy i pracował w Wydziale Propagandy II Oddziału Inspektoratu Armii Ochotniczej, a następnie w Ministerstwie Spraw Wojennych. Przed powrotem do Wilna w kwietniu roku 1921 powstał cykl zdjęć z widokami Warszawy.

Jan Bułhak był wybitnym teoretykiem i pedagogiem zaangażowanym w organizację polskiego życia artystycznego skupionego na medium fotograficznym. Artysta publikował swoje artykuły dotyczące fotografii w najważniejszych czasopismach okresu międzywojennego: Fotograf polski, Fotograf warszawski, Nowości Fotograficzne, Polski Przegląd Fotografii. Jest również jednym z pierwszych autorów polskich książek dotyczących teorii fotografii i technik fotograficznych, m.in. Fotografika (1931), Technika bromowa (1933), Bromografika (1934) i Estetyka światła (1935), Wędrówki fotografa w słowie i obrazie (1935) oraz Fotografia Ojczysta (1951).

W roku 1928 stworzył oparty na zasadach Foto-Klubu Paryskiego, Fotoklub Wileński, którego został prezesem. Inicjatywa stanowiła wyraz troski o powstanie i utworzenie środowiska twórców fotografii artystycznej. W roku 1929 na III Zjeździe Związku Polskich Towarzystw Fotograficznych powierzono mu zadanie stworzenia Fotoklubu Polskiego. W roku 1929 artysta na antenie radia wileńskiego podczas odczytu „Narodziny foto-grafiki” ogłosił termin fotografika, który uznano za równoznaczny z pojęciem fotografii artystycznej. W broszurze wydanej w roku 1939 poszerzył znaczenie fotografii krajoznawczej o cele społeczno-patriotyczne i nazwał ją „fotografią ojczystą”. Jej zadaniem miała być afirmacja polskiego kraju, krajobrazu wsi i miast. W latach 20. i 30. XX wieku Bułhak odbywał liczne podróże do polskich miast. Zbiór tych zdjęć ułożonych w tematyczne cykle nazwał Polska w obrazach fotograficznych Jana Bułhaka. Pod koniec lat 30. cała kolekcja liczyła ponad 10 000 zdjęć, zgromadzonych w 158 albumach tematycznych, m.in. Wilno, Kresy, Wołyń, Lwów, Warszawa, Kraków, Poznań, Pomorze, Gdańsk, Polski Bałtyk, Nowogródzkie.

W roku 1944 podczas walk Armi Krajowej z Niemcami o Wilno spłonęło mieszkanie artysty wraz z pracownią przy ulicy Orzeszkowej nr 1. Artysta bezpowrotnie utracił cały dorobek życia: archiwa negatywów, odbitki, szklane diapozytywy i bibliotekę. Tego samego roku artysta wraz z synem Januszem wykonał dokumentację zniszczonego przez Niemców Wilna. Na wniosek Ministerstwa Kultury i Sztuki, które zagwarantowało artyście zatrudnienie, w roku 1945 Bułhak przeniósł się do Warszawy i przystąpił do dokumentacji zniszczonego działaniami wojennymi miasta. W tym samym czasie wykonał także dokumentację Gdańska, Krakowa, Poznania, Tatr oraz tzw. Ziem Odzyskanych, wykonał 2000 zdjęć w prawie 100 miejscowościach. W roku 1946 powstał Polski Związek Artystów Fotografów, którego prezesem został Jan Bułhak. W tym samym roku wraz z Leonardem Sempolińskim powołał Polskie Towarzystwo Fotograficzne, które później zostało przekształcone w Związek Polskich Artystów Fotografików. Jan Bułhak zmarł nagle w Giżycku podczas wyjazdu fotograficznego na Mazury w roku 1950.

Mariola Balińska (z albumu "Jan Bułhak i Paul Czarnecki. Z Wilna do Gdańska", Fundacja Karrenwall, Gdańsk 2013) 

 

 © 2017, Jerzy W. Wołodźko. Projekt zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego